Analiza czarnego worka. 42 proc. odpadów zmieszanych to surowce

O tym, że Polacy wciąż mają problem z prawidłową segregacją odpadów, wiadomo od lat. Skala zjawiska okazuje się jednak znacznie większa, niż mogłoby się wydawać. Analiza tzw. „czarnego worka”, przeprowadzona przez naukowców z Politechniki Częstochowskiej, pokazuje, że aż 42 proc. masy odpadów zmieszanych stanowią frakcje surowcowe, które powinny trafić do selektywnej zbiórki. W praktyce oznacza to, że niemal połowa odpadów wyrzucanych do frakcji resztkowej w ogóle nie powinna się tam znaleźć.

Badanie zrealizowała Grupa Interzero we współpracy z Politechniką Częstochowską w ramach programu Climate Leadership prowadzonego przez UNEP/GRID-Warszawa. Jego celem była jakościowa analiza składu frakcji resztkowej oraz wskazanie kategorii produktów, które w przyszłości mogłyby zostać objęte systemem rozszerzonej odpowiedzialności producenta (ROP).

Ręczna analiza odpadów z instalacji MBP

Materiał badawczy pochodził z pięciu instalacji przetwarzania odpadów komunalnych: Częstochowskiego Przedsiębiorstwa Komunalnego, Zakładu Unieszkodliwiania Odpadów Komunalnych „Orli Staw”, MPGK Katowice, PGK Radomsko oraz MASTER – Odpady i Energia w Tychach.

Próbki odpadów pobierano bezpośrednio z płyt sortowni. W każdej instalacji badanie przeprowadzono dwukrotnie, w różnych terminach przywozu odpadów. Następnie odpady poddano ręcznej analizie morfologicznej – były sortowane na frakcje materiałowe i ważone. Badaniem objęto odpady pochodzące zarówno z terenów miejskich, jak i miejsko-wiejskich.

Co naprawdę trafia do czarnego worka

Analiza pokazała, że w strumieniu odpadów zmieszanych dominują frakcje, które w dużej części mogłyby zostać zagospodarowane w systemie selektywnej zbiórki. Łącznie frakcje surowcowe stanowiły 42 proc. masy odpadów.

Największą ich część stanowiły tworzywa sztuczne, których udział wyniósł 20 proc. masy analizowanej próby. Papier odpowiadał za 6 proc., bioodpady za 5 proc., szkło za 4 proc., a aluminium za 2 proc. Autorzy raportu podkreślają, że rzeczywisty udział tworzyw sztucznych może być jeszcze wyższy. W analizie występowała bowiem znaczna ilość zanieczyszczonych odpadów mokrych, których nie dało się jednoznacznie przypisać do konkretnej frakcji materiałowej.

Pozostałą część analizowanej próby stanowiła frakcja mokra, obejmująca bioodpady i niezidentyfikowane odpady zmieszane, której udział wyniósł 46 proc. Odpady higieniczne, takie jak pieluchy, stanowiły 5 proc. Tekstylia odpowiadały za kolejne 5 proc., a materiały budowlane i remontowe za 4 proc. W strumieniu odpadów pojawiały się również drewno, którego udział wyniósł 1 proc., oraz różnego rodzaju przedmioty wyróżnione – około 2 proc. W mniejszych ilościach znajdowano także odpady medyczne, zabawki, resztki jedzenia w opakowaniach czy odpady fryzjerskie.

Nowe obszary dla rozszerzonej odpowiedzialności producenta

Na podstawie wyników badania eksperci wskazali grupy produktów, które powinny zostać objęte systemem ROP w Polsce. Chodzi przede wszystkim o strumienie odpadów generujące wysokie koszty zagospodarowania lub takie, dla których obecnie nie istnieje efektywny system zbiórki.

Wśród nich znajdują się przede wszystkim jednorazowe produkty higieniczne, takie jak pieluchy, podpaski, tampony czy wkładki higieniczne. Wskazano również zabawki i akcesoria dziecięce, w tym akcesoria sportowe czy plażowe, dla których nie przewidziano skutecznego systemu zagospodarowania po zakończeniu użytkowania. Kolejną grupę stanowią jednorazowe wyroby medyczne, m.in. rękawiczki, maseczki, igły czy strzykawki. Wśród rekomendowanych obszarów pojawiły się także odzież i tekstylia oraz produkty generujące popiół i zmiotki, takie jak paliwa stałe.

Produkty wymagające rewizji opłat

Analiza „czarnego worka” pozwoliła również wskazać grupy produktów, dla których należałoby – zdaniem autorów raportu – rozważyć zmianę przepisów dotyczących opłat produktowych. Dotyczy to m.in. zużytych opon, małogabarytowych elektroodpadów takich jak zabawki elektroniczne czy żarówki, a także opakowań po olejach, farbach i chemikaliach. Na liście znalazły się również opakowania wielomateriałowe i trudne w recyklingu, w tym folie wielowarstwowe oraz saszetki. Jak podkreśla Przemysław Kuna z Interzero, który brał udział w pracach badawczych, zmieszane odpady nadal stanowią źródło materiałów możliwych do przetworzenia i ponownego wykorzystania. W jego ocenie system rozszerzonej odpowiedzialności producenta powinien wspierać te działania nie tylko finansowo, ale także poprzez działania edukacyjne i komunikacyjne.

Problem frakcji mokrej

Jednym z ważniejszych wniosków badania jest bardzo wysoki udział frakcji mokrej w strumieniu odpadów komunalnych. W analizowanych próbkach wyniósł on aż 46 proc. masy Oznacza to, że bioodpady wciąż bardzo często trafiają do odpadów zmieszanych razem z innymi materiałami. W analizowanych próbkach znajdowano m.in. duże ilości odpadów zielonych, żywność pakowaną w foliowe worki czy przeterminowaną żywność pozostawioną w opakowaniach. Często pojawiały się także produkty wielokrotnie pakowane w cienkie woreczki foliowe. W strumieniu odpadów zmieszanych znajdowano również odpady, które w ogóle nie powinny trafić do systemu komunalnego, takie jak odpady budowlane, medyczne czy opakowania po substancjach niebezpiecznych.

ROP dla opakowań i większa rola edukacji

Autorzy raportu wskazują, że planowany w Polsce system ROP dla opakowań powinien obejmować finansowanie nie tylko selektywnej zbiórki, ale również doczyszczania frakcji surowcowych pochodzących ze strumienia odpadów zmieszanych. Istotnym elementem systemu powinna być także ekomodulacja opłat, która premiowałaby opakowania łatwe do opróżnienia, czytelnie oznakowane oraz projektowane z myślą o recyklingu. Jednocześnie raport wskazuje na konieczność wzmocnienia edukacji ekologicznej. Błędy popełniane przez mieszkańców podczas segregacji powodują bowiem straty surowcowe i zwiększają koszty funkcjonowania całego systemu gospodarki odpadami.

Struktura odpadów w analizie „czarnego worka”

Frakcja odpadów	Udział w masie
Tworzywa sztuczne	20 proc.
Papier	6 proc.
Bioodpady	5 proc.
Szkło	4 proc.
Aluminium	2 proc.
Frakcja mokra (bio + niezidentyfikowane)	46 proc.
Odpady higieniczne	5 proc.
Tekstylia	5 proc.
Materiały budowlane i remontowe	4 proc.
Drewno	1 proc.
Przedmioty wyróżnione	2 proc.