by 
Zmieniający się klimat sprawia, że pogoda w Europie staje się coraz bardziej ekstremalna. Co może przynieść tegoroczne lato, jeśli chodzi o fale upałów, susze, powodzie i pożary lasów? Ogólne prognozy są pesymistyczne, co widzieliśmy już minionej zimy i wiosny. To sprawia, że adaptacja do zmian klimatu i lepsza gotowość mają kluczowe znaczenie – wynika z raportu Europejskiej Agencji Środowiska.
Raport „Ekstremalna letnia pogoda w zmieniającym się klimacie: czy Europa jest przygotowana?” dotyczy ekstremalnych warunków pogodowych. Wyjaśnia najważniejsze wyzwania klimatyczne związane z pogodą, przed którymi stoimy. Zawiera interaktywne mapy i wykresy fal upałów, powodzi, susz i pożarów, a także wzrostu liczby chorób wrażliwych na zmiany klimatu. Takich jak denga. Informacje na temat każdego z tych ekstremalnych zjawisk dotyczą wydarzeń z przeszłości, tego, czego możemy się spodziewać w przyszłości zgodnie z prognozami naukowymi. Także tego, jak jesteśmy przygotowani, aby sobie z nimi poradzić. Jaka będzie pogoda w Europie w najbliższym czasie?
Perspektywy: co może przynieść lato? Więcej, silniejszych i dłuższych fal upałów
Fale upałów, które są niebezpieczne dla zdrowia ludzkiego – takie jak fale upałów latem 2022 r. – stają się coraz częstsze, dłuższe i bardziej intensywne. Będą nadal występować we wszystkich scenariuszach klimatycznych. Zwłaszcza w południowej Europie może wystąpić ponad 60 takich letnich dni. To oznacza większą liczbę dodatkowych zgonów i przyjęć do szpitali. Zwłaszcza wśród osób starszych i chorych, chyba że zostaną podjęte środki dostosowawcze. Fale upałów są najbardziej śmiercionośnymi ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi w Europie. Dodatkowo rosnąca wrażliwość populacji europejskiej ze względu na starzenie się i urbanizację wymaga pilnego wdrożenia środków zapobiegających utracie życia.
Pogoda w Europie: ekstremalne powodzie
Przewiduje się, że obfite opady deszczu będą występować częściej na większości obszaru Europy, co doprowadzi do występowania powodzi, zwłaszcza w północno-zachodniej i środkowej Europie. Środki adaptacyjne są niezbędne, aby chronić społeczeństwo przed najgorszymi skutkami, takimi jak powodzie w lipcu 2021 r. w Niemczech i Belgii.
Narażenie ludności i aktywów na ryzyko jest kontynuowane wraz z ciągłym rozwojem terenów zalewowych, często narażając na ryzyko bardziej wrażliwe populacje i obiekty. Takie jak szkoły i szpitale. W latach 1980-2021 szkody spowodowane powodziami wyniosły prawie 258 mld EUR i co roku rosną średnio o ponad 2 proc.
Pogoda w Europie: częstsze i bardziej dotkliwe susze
Od 2018 r. ponad połowa Europy została dotknięta ekstremalnymi suszami zarówno zimą, jak i latem. Susze w 2022 r. znacznie zmniejszyły plony upraw, takich jak kukurydza, soja czy oliwa z oliwek. Kolejna sucha zima nie wróży dobrze na tegoroczne lato, a prognozy są pesymistyczne. Wyjątkowo sucha i ciepła zima oznaczała niską pokrywę śnieżną i skutkowała niewielką wilgotnością gleby. Także niskimi przepływami rzek i zmniejszonym magazynowaniem wody w zbiornikach w większości południowej i zachodniej Europy.
Długoterminowe prognozy klimatyczne wskazują, że południowa i środkowa Europa stanie się jeszcze bardziej sucha i gorąca w XXI wieku. To będzie miało katastrofalne skutki dla sektora rolnictwa. Oczekuje się, że całkowite straty ekonomiczne we wszystkich sektorach gospodarki związane z suszami wzrosną do końca tego stulecia z obecnych 9 mld EUR rocznie do 25 mld EUR rocznie przy globalnym ociepleniu o 1,5 stopnia Celsjusza (°C). 31 mld EUR rocznie przy ociepleniu o 2°C i 45 mld EUR przy ociepleniu o 3°C w oparciu o scenariusze naukowe.
Pożary coraz dotkliwsze
Większość pożarów w Europie jest spowodowana działalnością człowieka. Niestety warunki klimatyczne – suche i gorące okresy z silnymi wiatrami – determinują ich intensywność i wpływ. Pożary lasów w dużej mierze dotykają Europę Południową, ale także coraz częściej Europę Środkową, a nawet Północną. Od 1980 r. 712 osób straciło życie w całej Europie w wyniku pożarów lasów. Sezon pożarów w 2022 r. był drugim najgorszym od 2000 r. W miesiącach letnich (czerwiec, lipiec, sierpień) spłonęło ponad 5 000 km2 (dwukrotnie więcej niż powierzchnia Luksemburga). Ucierpiał rekordowy obszar obszarów ochrony przyrody Natura 2000.
Zgodnie ze scenariuszem zakładającym wysoką emisję gazów cieplarnianych, południe Europy, w szczególności Półwysep Iberyjski, doświadczy znacznego wzrostu liczby dni z wysokim zagrożeniem pożarowym. Liczba osób mieszkających w pobliżu dzikich terenów i narażonych na wysokie lub ekstremalne poziomy zagrożenia pożarowego przez co najmniej 10 dni w roku wzrosłaby od chwili obecnej o 15 milionów (+24 proc.) w scenariuszu globalnego ocieplenia o 3°C.
Wzrost liczby chorób wrażliwych na klimat
Niektóre gatunki przenoszące choroby są szeroko rozpowszechnione w Europie. Takie jak kleszcze, które mogą rozprzestrzeniać boreliozę lub kleszczowe zapalenie mózgu. Inne są inwazyjne (takie jak Aedes albopictus, znany również jako komar tygrysi, który może rozprzestrzeniać gorączkę denga). Cieplejszy klimat oznacza, że zarówno gatunki endemiczne, jak i inwazyjne mogą rozprzestrzeniać się dalej na północ lub występować na większych wysokościach niż w przeszłości. Przewiduje się, że klimat odpowiedni dla komara tygrysiego wzrośnie w dużych częściach Europy. Zwłaszcza w Europie Zachodniej, która może stać się gorącym punktem dla tego komara do końca wieku.
Malaria może również ponownie pojawić się w Europie. Może się tak stać ze względu na powszechną obecność gatunku komara Anopheles, który może przenosić tę chorobę. Zwiększone opady deszczu i obecność stojącej wody tworzą więcej siedlisk dla komarów. Dodatkowo cieplejsze temperatury zwiększają wskaźnik ukąszeń komarów i rozwój pasożyta Plasmodium, który powoduje malarię.
Jakie działania są podejmowane w celu przygotowania i adaptacji?
Wszystkie państwa członkowskie UE oraz Islandia, Liechtenstein, Norwegia, Szwajcaria i Turcja (kraje członkowskie EEA) posiadają już krajowe polityki adaptacyjne. EEA monitoruje krajowe planowanie i wdrażanie działań przystosowawczych, wykorzystując informacje przekazywane przez państwa członkowskie i inne źródła.
Można jednak zrobić więcej w celu powiązania polityk adaptacyjnych z politykami sektorowymi, na przykład w dziedzinie zdrowia. Większość krajowych polityk adaptacyjnych i strategii zdrowotnych uwzględnia wpływ upałów na układ sercowo-naczyniowy i oddechowy. Jednak mniej niż połowa obejmuje bezpośrednie skutki upałów, takie jak odwodnienie lub udar cieplny.
Istnieje pilna potrzeba zwiększenia skali wdrażania środków adaptacyjnych. Takich jak plany działania na rzecz zdrowia w upale, zwiększenie liczby zielonych i niebieskich przestrzeni (drzew i wody) w miastach, które mogą obniżyć temperatury i zmniejszyć ryzyko powodzi, lub nadzór i wczesne ostrzeganie przed chorobami zakaźnymi wrażliwymi na klimat.
Adaptacja jest pilnie potrzebna w rolnictwie. Rolnicy mogą ograniczyć negatywny wpływ ryzyka związanego z temperaturą i suszami. M.in. poprzez dostosowanie odmian upraw, zmianę terminów siewu i zmianę schematów nawadniania. Przewiduje się, że bez większej adaptacji plony i dochody gospodarstw rolnych spadną w przyszłości.
Wdrażanie środków w praktyce często odbywa się na szczeblu niższym niż krajowy. Dlatego zaangażowanie władz lokalnych i regionalnych w adaptację ma kluczowe znaczenie. Ponad 4500 miast, miasteczek i gmin jest sygnatariuszami Porozumienia Burmistrzów w sprawie Klimatu i Energii. Zobowiązały się one do działań adaptacyjnych. Z kolei ponad 300 regionów i władz lokalnych podpisało Kartę Misji UE na rzecz adaptacji do zmian klimatu. To najnowsze narzędzie EEA zawiera liczne przykłady działań adaptacyjnych wdrożonych w całej Europie, które pochodzą z portalu EEA Climate-ADAPT.
