by 
Tworzywa biopochodne i biodegradowalne budzą coraz większe zainteresowanie w kontekście transformacji ku gospodarce cyrkularnej. Równocześnie wokół tych materiałów narosło wiele nieporozumień. Często mylimy ich pochodzenie z właściwościami, a to dwa zupełnie różne wymiary.
Dwa wymiary tworzyw i dlaczego to ważne
Zacznijmy od fundamentalnego rozróżnienia, które przez długi czas bywało niejasne nawet dla osób zawodowo zajmujących się tematem.
Tworzywa sztuczne możemy opisywać według dwóch niezależnych kryteriów:
- skąd pochodzi surowiec
- co się dzieje z materiałem po zakończeniu użytkowania.
Pierwsze kryterium dzieli tworzywa na biopochodne – wytwarzane z odnawialnych źródeł, takich jak biomasa, celuloza czy skrobia, oraz te z surowców kopalnych, określane jako „klasyczne”. Drugie kryterium dotyczy biodegradowalności, czyli zdolności do rozkładu w procesie kompostowania lub resorpcji.
I tu tkwi sedno nieporozumień: biodegradowalność nie jest zarezerwowana wyłącznie dla tworzyw biopochodnych. Materiały takie jak PCL czy PBAT, wytwarzane z ropy naftowej, są biodegradowalne. Z kolei PLA pochodzi z biomasy, ale jego biodegradacja wymaga warunków przemysłowego kompostowania, nie zachodzi samoistnie w środowisku naturalnym. Chityna, pozyskiwana ze skorupiaków, to kolejny przykład tworzywa biopochodnego i biodegradowalnego jednocześnie.
Te cztery kombinacje:
- biopochodne/niebiodegradowalne,
- biopochodne/biodegradowalne,
- kopalne/niebiodegradowalne,
- kopalne/biodegradowalne,
współistnieją na rynku i wymagają różnych ścieżek zagospodarowania odpadów.
Globalny rynek: niszowy, ale rosnący
Udział tworzyw biopochodnych (oraz z przypisaną zawartością biologiczną) w światowej produkcji tworzyw sztucznych wynosi zaledwie 0,6 proc. Geograficznie dominują Chiny z ponad 45 proc. globalnej produkcji biotworzyw, podczas gdy udział europejski oscyluje wokół 15 proc. W asortymencie prym wiodą żywice, jako materiały wyjściowe.
Warto tu odnotować szerszy kontekst rynkowy: globalna produkcja tworzyw sztucznych (nie tylko biopochodnych) skurczyła się w 2024 roku o ponad 6 proc. względem roku 2022. To zjawisko, które automatycznie spowalnia bezwzględny wzrost segmentu tworzyw cyrkularnych, nawet jeśli ich udział względny rośnie.
Na potrzeby produkcji biotworzyw wykorzystuje się obecnie jedynie około 0,013 proc. dostępnego światowego areału rolnego. Odpowiada to 624 tysiącom hektarów. To argument przeciwko tezie o konflikcie z produkcją żywności, choć pytanie o ciągłość dostaw (nie tylko sezonową) i zrównoważony sposób pozyskiwania surowców pozostaje otwarte. Odpowiedzią może być biomasa odpadowa z innych procesów, na przykład z przemysłu spożywczego.
Jak to wyrzucić? Praktyczny przewodnik
Praktycznym aspektem webinaru było usystematyzowanie zasad segregacji różnego rodzaju tworzyw sztucznych w Polsce.
Odpady z tworzyw biodegradowalnych, w tym worki, opakowania czy folie oznaczone jako kompostowalne, trafiają do brązowego pojemnika, razem z bioodpadami. W ten sposób docierają do kompostowni lub biogazowni, gdzie w kontrolowanych warunkach mogą zostać przetworzone.
Odpady z biotworzyw niebiodegradowalnych traktujemy tak samo, jak wszystkie inne tworzywa sztuczne: trafiają do żółtego pojemnika. Stamtąd wędrują do sortowni, a następnie do recyklingu mechanicznego lub chemicznego. Jeśli recykling okaże się niemożliwy, to trafiają do zagospodarowania termicznego.
Ta zasada ma znaczenie praktyczne: zakup opakowania z etykietą „biopochodne” nie oznacza automatycznie, że można je wrzucić do bioodpadów. Kluczowe jest oznaczenie dotyczące kompostowalności, nie samego pochodzenia surowca.
Przykłady, które przekonują
Jednym z bardziej przemawiających przykładów zastosowania biotworzyw jest projekt firmy BASF dotyczący biodegradowalnych folii do hodowli warzyw. Tradycyjne folie polietylenowe stosowane w rolnictwie z czasem rozpadają się na mikroplastik, który akumuluje się w glebie na kolejne dekady. Folie biodegradowalne ulegają natomiast kontrolowanemu rozkładowi – nie zostawiając trwałego śladu. Inne zastosowania, które zyskują popularność to torebki na herbatę oraz kapsułki do ekspresów do kawy produkowane z materiałów kompostowalnych.
Osobne możliwości tworzą worki do zbiórki bioodpadów wykonane z materiałów kompostowalnych. Gdy worek razem z zawartością trafia do kompostowni przemysłowej, eliminuje konieczność opróżniania i mycia pojemników. Jest to realnym ułatwieniem zarówno dla mieszkańców, jak i dla operatorów systemów selektywnej zbiórki.
Legislacja i perspektywy
Europejskie ramy regulacyjne dla biotworzyw funkcjonują od 2018 roku. Wynikają m.in. ze strategii dotyczącej tworzyw sztucznych i strategii dot. biogospodarki. To stosunkowo krótki horyzont i rynek dopiero uczy się poruszać w tych warunkach, aczkolwiek aktów prawnych dotykających tego tematu pojawiło się w ostatnich latach już kilkanaście, w tym obecnie szeroko dyskutowany PPWR. Wśród czynników wspierających rozwój sektora wymienia się: konkurencję kosztową (zwłaszcza przy rosnących cenach surowców kopalnych), elastyczność surowcową, postęp technologiczny w zakresie przetwórstwa biomasy oraz właśnie wsparcie legislacyjne.
Prognozy na 2050 rok zakładają, że tworzywa biopochodne mogą stanowić nawet 20 proc. całej produkcji tworzyw w Europie. To ambitny, ale, biorąc pod uwagę obecny poziom 0,6 proc. globalnie, wymagający konsekwentnych działań na wielu frontach jednocześnie:
- badań i rozwoju,
- infrastruktury przetwarzania odpadów,
- edukacji konsumenckiej,
- stabilności regulacyjnej.
Biotworzywa nie są odpowiedzią na wszystkie zarzuty stawiane tworzywom sztucznym. Są jednak narzędziem, które stosowane świadomie i zagospodarowywane właściwie może realnie ograniczyć wpływ sektora opakowań na środowisko. Warunek jest jeden: musimy wiedzieć, czego używamy, co wrzucamy i do którego pojemnika.
Artykuł powstał na podstawie webinaru „Biotworzywa w cyrkularnej transformacji przemysłu” w ramach inicjatywy Circular Plastic Compass organizowanej przez Plastics Europe Polska.
