by 
Po latach krytyki, program Czyste Powietrze przechodzi głęboką korektę. Nowe zasady mają ograniczyć patologie, zwiększyć efektywność energetyczną inwestycji i poprawić jakość powietrza. Pierwsze dane pokazują, że zmiany zaczynają działać.
Na papierze Czyste Powietrze było największym w Europie programem walki ze smogiem. W praktyce przez lata mierzyło się z licznymi problemami: dotacjami na przeskalowane instalacje, wymianą starych kotłów na kolejne „kopciuchy”, a nawet naciąganiem beneficjentów przez nieuczciwych wykonawców. Dziś program przechodzi realną naprawę. Zmieniono zasady przyznawania wsparcia, wprowadzono obowiązkowy audyt energetyczny, a do procesu wdrożono tzw. operatorów.
Dane: mniej wniosków, ale lepsza jakość
Nowe zasady obowiązują od 31 marca 2025 r. W pierwszych trzech miesiącach złożono ponad 14 tys. wniosków o łącznej wartości 803 mln zł. To mniej niż w rekordowych okresach poprzednich edycji, ale jak podkreślają przedstawiciele NFOŚiGW – chodzi o jakość, nie ilość. Złożone wnioski są pełniejsze, lepiej przygotowane i dotyczą realnej termomodernizacji.
Zawarto już ponad 2,2 tys. umów na kwotę ponad 100 mln zł. Warto też dodać, że od września 2018 r. w programie złożono ponad milion wniosków na łączną kwotę niemal 39 mld zł, a zakończono blisko 97 tys. inwestycji tylko w 2024 roku.
Operatorzy i audyty – nowe filary programu
Jedną z kluczowych nowości jest obowiązek wykonania audytu energetycznego. To zmiana, która znacząco podnosi poprzeczkę – ale i zmniejsza ryzyko tzw. „rachunków grozy”, czyli kosztownych i nieefektywnych modernizacji. Dodatkowo w przypadku prefinansowania oraz najwyższego poziomu dofinansowania, udział operatora stał się obowiązkowy.
Obecnie 30 proc. inwestycji prowadzonych jest przy wsparciu operatorów. Do programu zgłosiło się już ponad 1300 gmin, a 1214 z nich podpisało stosowne porozumienia. Termin zgłaszania się gmin wydłużono do końca 2025 roku.
Reakcja na nadużycia i głos wykonawców
Zmiany objęły również relacje z wykonawcami. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej wprowadził jasne wytyczne dotyczące tempa wypłat i oceny kosztów. Wypłata środków ma nastąpić w ciągu trzech dni roboczych od zatwierdzenia wniosku. Opracowano też tabelę kosztów jednostkowych, która ułatwia ocenę zasadności wydatków.
W odpowiedzi na przypadki nadużyć ze strony firm wykonawczych, powołano międzyresortowy zespół, który pracuje nad mechanizmami ochronnymi dla poszkodowanych beneficjentów. Rozważane są m.in. czasowe zawieszenie obowiązku zwrotu dotacji oraz pomoc prawna i informacyjna. Ruszyła też kampania edukacyjna „Nie daj się oszukać – sprawdź, zanim zaufasz!”
