by 
Jeśli rząd nie zapewni dodatkowych środków na finansowanie programu Czyste Powietrze, w niedalekiej przyszłości znów zabraknie pieniędzy na dotacje do termomodernizacji domów i wymiany „kopciuchów” – wskazują eksperci Instrat i Instytutu Ekonomii Środowiska. Apelują oni do rządu o przeznaczenie dodatkowych 5 miliardów zł na Czyste Powietrze w ramach prowadzonej obecnie rewizji KPO. Eksperci zaprezentowali plan finansowania Czystego Powietrza na lata 2024–2027, który zostanie przekazany na ręce rządzących.
Pozytywne efekty programu Czyste Powietrze są widoczne już dziś – dane Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej (NFOŚiGW), wskazują na stopniową poprawę jakości powietrza, zmniejszenie zużycia energii, 3,3 mln ton CO2 mniej w atmosferze oraz spadek zużycia o kilka milionów ton głównie importowanego węgla grubego, do niedawna pochodzącego z Rosji.
Cały czas rośnie popularność programu – do tej pory złożono ponad 800 tys. wniosków na kwotę dotacji sięgającą blisko 25 mld zł. To największy program antysmogowy w Polsce. Dzięki niemu Polacy wymieniają stare, zanieczyszczające powietrze źródła ciepła, tzw. „kopciuchy” i ocieplają swoje domy. Tak dużego programu nie da się jednak realizować bez planu, który będzie wskazywał źródła finansowania, czego dowiodły problemy z płynnością PCZP na początku roku.
Kryzys płynności finansowej
Kryzys został zażegnany z początkiem lutego 2024 r. w wyniku najpierw przekazania środków z zaliczki z KPO z programu RePower EU, a następnie uruchomienia kolejnych transz prefinansowania z PFR. To efekt wspólnego apelu Polskiego Alarmu Smogowego i Fundacji Instrat z połowy stycznia tego roku. Odpowiedzialność za powstanie kryzysu spada na poprzedni rząd, który już w lipcu 2023 r. był świadomy, że bez zapewnienia nowej puli środków, pod koniec roku w programie zabraknie pieniędzy.
Główną przyczyną problemów z płynnością był brak zabezpieczenia źródeł finansowania na kolejne lata. Działania nowego kierownictwa Ministerstwa Klimatu pozwoliły na tymczasowe zażegnanie kryzysu finansowania programu, ale w obecnie przedstawianych planach KPO nie przewidziano zwiększenia środków na program Czyste Powietrze. To duży błąd, niebezpiecznie podobny do tego popełnionego przez poprzedników – podkreśla Michał Hetmański, prezes Instratu.
Potrzebne 5 miliardów złotych
Eksperci Instratu oraz IEŚ podkreślają: bez planowania finansowego taki kryzys powtórzy się w niedalekiej przyszłości. Dlatego przygotowali scenariusz finansowania Czystego Powietrza. Pozwoli on na stabilność finansowania programu aż do jego końca zaplanowanego na 2028 rok.
Bez stabilnego finansowania przyszłość Programu Czyste Powietrze pozostaje niepewna. Dlatego wspólnie z Fundacją Instrat wskazujemy na konieczność przeznaczenia na Czyste Powietrze dodatkowych źródeł finansowania tj. przychodów z ETS, Funduszu Modernizacyjnego czy Społecznego Funduszu Klimatycznego. Apelujemy o przeznaczenie dodatkowych 5 miliardów zł na program z KPO, któremu grozi niewykorzystanie środków ze względu na krótki czas. Obecna rewizja KPO to najlepszy moment, by zadbać o konieczne finansowanie tego programu. — ostrzega Andrzej Guła z IEŚ.
Milion kopciuchów
Według ekspertów możliwa jest likwidacja prawie 1 mln “kopciuchów” w latach 2024-2027. Do końca 2023 r. w ramach programu zostało podpisanych ponad 530 tys. umów na wymianę źródeł ciepła. Stanowi to 17 proc. z celu programu, jakim jest 3 mln. To minimalna liczba, aby zbliżyć się do założonego celu programu. Podstawą stabilnego działania będzie więc zapewnienie średnioterminowego finansowania, pełne wykorzystanie jego źródeł oraz znalezienie nowych. To także ważne w kontekście redukcji emisyjności budynków w Polsce oraz zmniejszenia zależności od importu paliw kopalnych.
W ramach modelowania, eksperci wzięli pod uwagę roczny koszt programu. Według bazowego scenariusza, koszt Czystego Powietrza liczony jako wypłaty w 2024 roku, wyniesie 4,7 mld zł. W kolejnych latach koszty będą rosnąć o 1,3-1,9 mld zł rok do roku. W 2027 r. wyniosą one 9,8 mld zł.
Czyste Powietrze: skąd finansowanie programu?
Przy tak wysokich szacunkach budżetu, eksperci IEŚ oraz Instratu nie pomijają w raporcie kwestii źródeł finansowania. Sukces programu Czyste Powietrze jest zależny od znalezienia średnioterminowych, a później długoterminowych źródeł. Dwa podstawowe to Krajowy Plan Odbudowy oraz Fundusze Europejskie na Infrastrukturę, Klimat, Środowisko (FEnIKS), czyli część unijnego Funduszu Spójności. Środki z KPO (3 mld euro) należy wykorzystać wcześniej, bowiem muszą one być wydatkowane do sierpnia 2026, a środki z FEnIKS (8,1 mld) mogą być wykorzystane do 2029 r.
— Wyzwaniem jest wydatkowanie tych środków w odpowiedniej sekwencji, tak aby nie „stracić” części z nich z powodu ograniczeń czasowych. Ponadto, wykorzystanie środków z KPO w pierwszej kolejności jest ważne z jeszcze jednego powodu – jeśli środki z innych programów zawartych w KPO nie wyczerpią się w ramach tych programów, będzie można je przenieść do finansowania Programu Czyste Powietrze. Dlatego finansowanie Programu powinniśmy opierać o środki z Funduszu Spójności dopiero od 2026 roku – wyjaśnia współautor publikacji Michał Kulbacki.
Jednocześnie warto zauważyć, że w uruchomionej przez MFiPR rewizji KPO nie zaplanowano dodatkowego zwiększenia finansowania dla Czystego Powietrza . To stracona okazja uważają eksperci.
Prócz efektywnego wykorzystania powyższych źródeł, konieczne będzie znalezienie nowych. Szczególnie w perspektywie roku 2026, kiedy zakończy się wydatkowanie pieniędzy z KPO. Eksperci Instrat i IEŚ rekomendują skupienie się na trzech kolejnych źródłach. Zaliczją do nich krajowe dochody z uprawnień do emisji CO2 (obecnie to ponad 20 mld zł rocznie) i ETS2. Także Społeczny Fundusz Klimatyczny, Fundusz Modernizacyjny oraz zielone obligacje dedykowane do programu Czyste Powietrze. Postulat przeznaczenia 100 proc. dochodów z systemu EU ETS na transformację z umowy koalicyjnej idealnie wpisuje się zatem w ten kontekst.
